Vakblad voor sociaal professionals
en het sociaal domein

Met trots presenteer ik deze special van Sozio over Kennis die werkt. Het Sociaal Domein zit vol kennis. Er is geen gebrek aan inzicht, maar het blijft vaak versnipperd: verspreid over documenten, disciplines, mensen en organisaties. Juist nu - met bezuinigingen, vergrijzing en personeelsverloop - is het belangrijker dan ooit om kennis te benutten. Niet als absolute waarheid, maar als richtinggevend kompas voor gezamenlijk handelen.

Op een dag had ik trek in een vette bek. In de plaats waar ik was, zat een snackbar die zichzelf ‘Kwalitaria’ noemt. Ik liep de zaak binnen en struikelde bijna over een banner die mij verzekerde dat elke snack hier ‘natuurlijk de lekkerste’ is. Bovendien gaat het hier, schreeuwen de menulijsten je toe, om een duurzame snackbar. Dus: koop fastfood en red het regenwoud.

In het sociaal domein wemelt het van rapporten, onderzoeken en beleidsstukken. Toch blijven wachttijden oplopen en worstelen professionals steeds meer met complexe vraagstukken. Tim Haarlemmer, medeoprichter van systemisch innovatiebureau Shoshin, ziet dagelijks hoe kennis alleen niet leidt tot verandering. ’Er is sprake van kennisfetisjisme: het overschatten van de kracht van weten’, zegt hij en: ‘Echte verandering vraagt om handelen in de praktijk, met alle onzekerheid die daarbij hoort.’

In het sociaal domein wordt veel kennis geproduceerd en gebruikt. Rapporten, protocollen, richtlijnen en indicatoren spelen een belangrijke rol in beleid, sturing en verantwoording. Deze vormen van kennis zijn essentieel en hebben elk hun eigen waarde. Maar ze vertellen niet het hele verhaal.

In een trainingszaal liggen drie cirkels op de grond, als uitnodiging voor medewerkers om zich te positioneren: bij praktijkkennis, wetenschappelijke kennis of ervaringskennis, of misschien iets daartussenin.

Wie in de sociale zekerheid werkt, werkt ook altijd met taal. En die taal is niet neutraal; ze vormt actief hoe beleid tot stand komt en uitgevoerd wordt, en bepaalt de handelingsruimte van publieke professionals. Dit artikel verkent deze ‘performatieve werking’ van taal in de sociale zekerheid, met de bijstand als centraal voorbeeld. Door te analyseren hoe waarden, woorden en werkelijkheden met elkaar verweven zijn, laten we zien hoe beleidstaal normatieve aannames bevat en praktijken stuurt. We maken zichtbaar hoe taal het beginpunt is van het verbeteren van de sociale zekerheid, en bieden een handelingsperspectief voor taalbewuste publieke professionals.

Kennis laten landen in de praktijk vraagt om meer dan het delen van resultaten. In de afgelopen jaren leerde ik als actieonderzoeker hoe kennis ontstaat in samenwerking met professionals, beleidsmakers en een adviseur cliëntperspectief. Het proces verliep soms zoekend en onwennig, maar bood gaandeweg meer verdieping en richting.

Sociale professionals richten zich op de participatie van burgers en hun functioneren in de samenleving, met als doel het welzijn van individuen, groepen en gemeenschappen te vergroten. Zij werken vanuit principes van sociale rechtvaardigheid, collectieve verantwoordelijkheid en respect voor diversiteit. In hun werk versterken zij de eigen kracht en het initiatief van burgers, verbinden zij burgers onderling en leggen zij verbindingen tussen burgers en instanties. Dit zijn complexe processen waarin uiteenlopende belangen vaak op gespannen voet met elkaar staan.

Wat gebeurt er als sociaal werk verschil maakt, maar dit verschil niet te zien is in de cijfers? Stoppen we er dan mee? Of durven we samen te kijken naar de in de cijfers niet zichtbare en soms onverwachte of onbedoelde impact van het werk? Impactonderzoek dat werkt helpt bij het beantwoorden van dit soort vragen.

Tien jaar geleden noemde Lyn Berger impact ‘het toverwoord van deze tijd’. Trouw-redacteur Edwin Kreuken stelde zo’n zes jaar later (2020) vast ‘dat alles maar tegenwoordig impact heet’. Het invasieve leenwoord lijkt vandaag de dag met een nog hogere frequentie in alle mogelijke circuits op te duiken. In politiek, beleid, wetenschap, kunsten, sport, bedrijfsleven, ja ook in het sociaal domein.

Hoewel professionals in het sociaal domein voortdurend leren, gaan veel waardevolle inzichten vaak verloren door de drukte van projecten, wisselende samenwerkingen en systeemgrenzen. Hoe maken we leren onderdeel van het werk zélf, zodat kennis blijft, wordt benut en doorwerkt voor inwoners?

In het sociaal domein houden we van pilots. Ze bieden ruimte om te experimenteren, los van de dagelijkse drukte en regels. Maar wie goed kijkt, ziet ook een ander patroon: na een paar jaar zijn professionals en inwoners enthousiast, liggen er mooie rapporten over (vaak) het succes van de pilot, en verdwijnt vervolgens de inzet van de pilot toch weer geruisloos. Hoe zorg je dat kennis niet verdwijnt in een la, maar daadwerkelijk gaat leiden tot structurele verandering en impact op schaal?

Zorgvragen nemen toe in aantal en complexiteit, terwijl de arbeidsmarkt onder druk staat. Tegelijkertijd verandert technologie het werk van zorgprofessionals ingrijpend: ze moeten digitaal vaardig zijn, nieuwe technologie kritisch kunnen inzetten en blijven handelen vanuit professionele en ethische afwegingen. Deze uitdagingen raken direct aan de manier waarop zorgprofessionals worden opgeleid en ondersteund.

Professionals in het Sociaal Domein bij gemeenten zijn voortdurend bezig met de vraag: hoe bereiken we mensen die recht hebben op hulp én dat nodig hebben? Innovaties en tools kunnen daarbij helpen. De vervolgvraag is: hoe zorgen we dat de kennis over deze innovaties en tools wordt gedeeld, zodat ook andere gemeenten ervan kunnen leren?

Het sociaal domein vraagt al jaren om verandering. Toch blijft vernieuwing vaak steken in de pilotfase en blijft grootschalige verandering uit. Twee voorbeelden — het Toekomstscenario Kinden Gezinsbescherming en Het Bouwdepot — laten zien hoe we uit de planmatige kramp komen en echte transitie mogelijk maken zodat het sociaal domein zo goed mogelijk de mensen ondersteunt voor wie het bestaat.

In Nederland leven we samen met mensen uit steeds meer verschillende landen. Dat maakt onze samenleving levendig en divers. Als professional in het sociale werkveld stelt het je echter soms ook voor dilemma’s. Je maakt elke dag op je werk veel mee. De werkzaamheden zijn divers en je komt in aanraking met veel verschillende jongeren die allemaal hun eigen verhaal hebben. Verhalen over vroeger, maar ook verhalen over dingen die in het nu gebeuren.

Over leren, verschil maken en ontwikkelen. Anders kijken naar leren in de jeugdzorg Ineens was ‘Veendam’ buzzing bij iedereen die de transformatie van de jeugdzorg volgt. ‘Veendam gooide de marktwerking overboord in de jeugdhulp en zie, de wachtlijsten verdwenen’, kopte NRC. Het tv-programma EenVandaag volgde met: ‘Wachtlijsten verdwenen, kosten gedaald’. De reflex liet zich raden: wat kan de rest van Nederland hiervan leren? Maar die vraag verdient verdieping. Moeten we meer weten of leren om Veendam te kopiëren? Of moeten we leren begrijpen wat een transformatie werkelijk vraagt?

In veel organisaties in de jeugdzorg is inmiddels een nieuwe generatie ervaringsdeskundigen actief: ouders en jongeren die hun eigen geschiedenis hebben doorleefd en deze ervaringen omzetten in bruikbare kennis voor beleid en praktijk.

Zij krijgen niet altijd een luisterend oor of begrip en worden bovendien vaak geconfronteerd met hardnekkige stigma’s en vooroordelen. Volgens Lee (2023), directeur van Single SuperMom, worden deze vrouwen vaak weggezet als profiteurs of instabiele werknemers. Meulenbelt (2020) schrijft ook over het feit dat men vindt dat alleenstaande moeders leven op de zak van ’hardwerkende belastingbetalers’ en dat ze ’dankbaar moeten zijn als ze bijstand krijgen’. Zulke harde woorden doen deze vrouwen onrecht. Voor een aantal vrouwen geldt dat hun leven anders verloopt dan gepland. In plaats van kritiek is er behoefte aan oprechte steun en opbouwende begeleiding. Tegelijkertijd groeit in de media ook de aandacht voor de veerkracht van deze moeders. Zo lezen we op de website Nu.nl een artikel van Vermeeren (2025) waarin beleidsmedewerker Bram Hodes van Stichting Single SuperMom alleenstaande moeders ’de actiefste mensen’ noemt die hij kent.

We gebruiken ons vakgebied ‘geweld in afhankelijkheidsrelaties’ als voorbeeld. Veertig jaar geleden was hier weinig of geen kennis over. Dat is nu wel anders: er is veel kennis over dit fenomeen. Maar benutten we die kennis voldoende? Immers, kennis hebben betekent niet automatisch dat er iets mee wordt gedaan. In dit artikel onderzoeken we kennis vanuit drie perspectieven: de kennis-actiekloof, constructieve ontevredenheid en coherent samenwerken. Deze thema’s zijn breed toepasbaar binnen het sociaal domein, de (jeugd)zorg en de veiligheidsketen.

Lessons learned uit tien jaar samenwerken rond een maatschappelijk taboe-onderwerp.
Gedeelde betrokkenheid bij gezinnen die op zoek zijn naar herstel na siblingmisbruik vormt de basis voor een langdurige samenwerking in onderzoek. Andere lessons learned zijn: handelen vanuit een gedeeld werkprincipe, erkenning van elkaars expertise, samen dingen doen, tussentijdse producten voor de praktijk en een nieuwsgierige geest om te leren.

Er is in 2021 een nieuwe wet Straffen en Beschermen gekomen waardoor het beleid met betrekking tot voorwaardelijke invrijheidsstelling, detentiefasering en verlof is gewijzigd, waarbij een grote nadruk ligt op het vertonen van goed gedrag door de gedetineerden om privileges en toegang tot re-integratietrajecten te kunnen krijgen.

Twintig jaar na Savannah is het een ongemakkelijke waarheid: in Nederland leiden we nog steeds sociaal werkers, pedagogen, psychologen en jeugdprofessionals op zonder dat ze structureel leren hoe ze onveiligheid in gezinnen tijdig kunnen herkennen en duiden. Terwijl dat juist de kern van hun werk is.

Om studenten op hogescholen beter toe te rusten met belangrijke levensvaardigheden is, voor hen en samen met hen, een levensvaardighedenspel ontwikkeld. In dit artikel worden de werking van en ervaringen met dit spel besproken, evenals suggesties voor verdere verbetering.

Registratie is meer dan een administratieve verplichting. Het maakt professionele kennis zichtbaar, stimuleert persoonlijke ontwikkeling en helpt organisaties kwaliteit te borgen. In dit artikel leggen we uit hoe beroepsregisters een instrument zijn waarmee je persoonlijke groei vormgeeft en wat de voordelen zijn voor de geregistreerde, de werkgever én de buitenwereld.

Iedereen die werkt in de zorg , welzijn of jeugdhulp weet: het zijn niet de protocollen, projecten of beleidsnota’s die het verschil maken, maar de mensen die blijven.

Polarisatie wordt vaak samengevat als ‘wij-zij-denken’ en sociaal werkers merken dat deze tegenstellingen tussen mensen steeds vaker voorkomen. Gesprekken verharden sneller, mensen raken eerder gekwetst en emoties lopen snel op. Tegelijk is er veel verwarring en onduidelijkheid over wat polarisatie precies is. Juist doordat er zoveel aandacht is voor polarisatie op tv, in kranten en op sociale media wordt dit versterkt. Daarom is het nodig om scherp te hebben wat polarisatie nu precies is en wat het veroorzaakt. Voor sociaal werkers is het namelijk nodig om hier weet van te hebben om vervolgens daar goed naar te kunnen handelen.

De roep om ‘kennis die werkt’ klinkt steeds luider in het sociaal domein. Professionals, beleidsmakers en bestuurders zoeken naar manieren om inzichten uit onderzoek, praktijk en beleid te laten doorwerken in het dagelijks handelen, zodat resultaten voor inwoners en medewerkers échte impact hebben. Maar het is niet eenvoudig om kennis tastbaar en duurzaam te maken. Hoe zorg je ervoor dat kennis niet blijft hangen in modellen, rapporten en evaluaties? Hoe wordt ze omgezet in actie - en hoe blijft die actie verbonden met de bedoeling: het versterken van mensen, teams en gemeenschap?

Ervaringskennis in straatcultuur kan een waardevolle toevoeging zijn in het werk met risicojeugd. Vooral in wijken met veel armoedeproblematiek en criminaliteit zijn jongeren, door hun ervaringen met uitsluiting en discriminatie, wantrouwend richting sociaal werkers. Medewerkers met een achtergrond in de straatcultuur die weten hoe ze zich in de wijk moeten bewegen en bekend zijn met marginaliseringsprocessen, kunnen deze jongeren beter bereiken en helpen.

Waar de ggz vol van is, daar stroomt de huisartspraktijk van over. Uit een artikel van dagblad Trouw blijkt dat huisartsen veel tijd kwijt zijn aan patiënten die eigenlijk psychische hulp nodig hebben. Een Utrechtse praktijk hield een week lang op verzoek van Trouw bij waar het vastloopt.

In juni verschijnt Sozio 2 - 2026 met het thema: Halt aan Recidive: van vroege interventie tot zinvolle detentie. Is detentie werkelijk zinvol? Of is het vooral een middel om te straffen, te vergelden en de maatschappij te beschermen? Wanneer zo’n 70% van de strafzaken recidive betreft, dringt een ongemakkelijke vraag zich op: wie helpen we eigenlijk met de manier waarop we nu detineren? Voor deze special nodigen we professionals, onderzoekers en ervaringsdeskundigen uit om een artikel in te dienen.

Ga jij regelmatig op bezoek bij de pleeggezinnen? Vraag jij weleens hoe het kwartiertje was voordat jij kwam? Of hoe het was toen je weer wegging? Dit zijn vragen die veel inzicht kunnen geven. Bij veel pleegkinderen is het namelijk zo dat een bezoek veel op kan roepen. Ook al lijkt er niks spannends aan. Als het huis opgeruimd is en je gezellig thee drinkt en zelfs nog gebakken cake krijgt, is het ook niet raar als bovenstaande vragen niet eens in je opkomen. Je hebt zelf ervaren hoe ontspannen er gekletst werd, dus waarom zou je?

Alie Weerman is al jarenlang voorvechter van de erkenning van ervaringskennis en actief in het opleiden van mensen tot ervaringsdeskundige. Dat kunnen (aankomend) professionals zijn, die leren hun eigen ervaringen op het gebied van bijvoorbeeld verslaving in te zetten in hun professionele werk, of mensen die, vanuit hun eigen ervaringen met ontwrichting, worden opgeleid tot ervaringsdeskundige als een apart beroep. In 2016 promoveerde ze cum laude aan de Vrije Universiteit in Amsterdam op haar onderzoek naar ervaringsdeskundige zorg- en dienstverleners. Ervaringskennis is volgens haar een waardevolle kennisbron, naast professionele kennis en wetenschappelijke kennis.

Recent is een overkoepelend onderzoek door de Toezicht Sociaal Domein samen met de Inspectie Justitie en Veiligheid en de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd uitgevoerd over de zorg en ondersteuning aan mensen met verward of onbegrepen gedrag. Hulpverleners en andere betrokkenen ervaren verschillende problemen in de zorg en ondersteuning aan mensen met verward of onbegrepen gedrag wanneer de veiligheid in het geding is. Het rapport bevat een belangrijke oproep aan de landelijke overheid om deze problemen te doorbreken.

Jonge aanwas binnen een jeugdgroep is altijd aanwezig. Hoe deze groep zich gedraagt is afhankelijk van de groepsdruk. Hier heb je als professional een groot effect op. In het boek gaan we in op deze groepswerking en het positief beïnvloeden hiervan. Straatcultuur en hangjongeren zijn veelbesproken onderwerpen.

Ongeveer een op de veertien jongeren heeft een licht verstandelijke beperking. Dat is de schatting van het SCP. Volgens het landelijke kenniscentrum LVB raken ongeveer 11.000 kinderen met een licht verstandelijke beperking ernstig in de problemen. Vaak is er dan sprake van meervoudige complexe problematiek.

De pleeg- en adoptiekinderenkinderen die Carla van Wensen in haar praktijk ziet weten maar al te goed wat dat is. Het maakt ze extreem moe, soms zelfs uitgeput. Allemaal zijn ze hyperalert en wantrouwen ze bij voorbaat de omgeving, al lijkt dat op het eerste gezicht niet zo.

"Er komen nog te veel jon­geren in de jeugdzorg terecht met lichte problemen, bijvoorbeeld stress of een terneergeslagen gevoel." Dat concludeert de Jeugdautoriteit. Uit het rapport: Na tien jaar decentralisatie staan de continuïteit en beschikbaarheid van jeugdzorg nog altijd onder druk. Ondanks grote inspanningen zijn veel doelen van de Jeugdwet nog niet gerealiseerd. In de derde editie van de Stand van de Jeugdzorg maakt de JA duidelijk welke patronen vooruitgang belemmeren.

Waarom, wat en hoe? 12-18/23 jr. Niet iedere jongere met complexe traumaklachten profiteert voldoende van reguliere behandelingen als exposure, EMDR en TFCBT (gaat om circa 30%). Voor deze groep, vaak belast met langdurige traumatisering en comorbide problematiek, wint intensieve traumabehandeling (ITB) terrein.

Dit is niet zomaar een boek. Het is in ieder geval een ander boek dan je misschien gewend bent om te lezen. In Huisje in mijn hart krijg je als lezer een inkijkje in de verschillende woonvormen van andere kinderen. Soms lijkt het misschien dat er maar één situatie ‘goed’ is om in te wonen, maar dat is niet hoe het in het echt is. In Nederland wonen kinderen in heel veel verschillende soorten gezinnen en huizen. Toch hebben alle kinderen allemaal één ding hetzelfde. Ieder kind heeft wel iemand die van hem of haar houdt. In welke vorm dan ook.

Kinderen van de staat / Deel II behandelt de wereld van de jeugdzorg: de aanbieders van de zorg, de jeugdinspectie, de juridische wereld van advocatuur en kinderrechters, de ouders die recht zoeken en de politiek. Dit boek geeft toegang tot de papieren werkelijkheid én de realiteit van de jeugdzorg.

GREVIO, een toezichtsorgaan van de Raad van Europa, constateert in een nieuw rapport dat Nederland nog steeds niet voldoet aan de verplichtingen uit het Verdrag van Istanbul om vrouwen te beschermen tegen geweld. Slachtoffers krijgen te weinig bescherming en zowel de rechtspraak als instanties behandelen huiselijk geweld te vaak als een conflict tussen twee gelijken in plaats van machtsmisbruik. Daar moet verandering in komen.

Elke vier dagen wordt er in het Verenigd Koninkrijk een vrouw gedood door haar (ex-)partner. In Nederland is dat iedere acht dagen. Femicide als extreme vorm van huiselijk geweld is een epidemie geworden. Jane Monckton-Smith is hoogleraar publieke bescherming, gespecialiseerd in interpersoonlijk geweld.

Overheidsinstanties en hun (lokale) professionals komen steeds vaker in aanraking met mensen die zichzelf soeverein verklaren. Onderzoekers van het Centre of Expertise Veiligheid & Veerkracht van Avans Hogeschool onderzochten in opdracht van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties de ervaringen en aanbevelingen van deze lokale professionals in die contacten. In vakblad Sozio doen zij verslag van dit onderzoek. Een belangrijke les die volgt uit de verkenning is dat het cruciaal is om op individueel vlak weer goed professioneel contact te krijgen met mensen die zich soeverein verklaren.

Het gebruiken van joints, pillen of andere drugs leidt bij sommige gebruikers tot aanhoudende klachten. Je voelt je dan anders dan normaal: je bent vager, afweziger (depersonalisatie en/of derealisatie) of angstiger. Ook oogruis zien of flashbacks beleven (HPPD) komen voor. Soms kan iemand daar lang last van houden.

Op 16 september is de zorgstandaard Leefstijl in de ggz gelanceerd. Leefstijl wordt een vast onderdeel van de behandeling in ggz. Hiermee zet de ggz-sector een grote stap vooruit: vanaf 2025 is het stimuleren van een gezonde leefstijl een vast onderdeel van iedere behandeling, zoals afgesproken in het Integraal Zorgakkoord (IZA). Leefstijl is heel belangrijk voor de mentale gezondheid. Het helpt niet alleen bij het voorkomen van psychische klachten, maar speelt ook een belangrijke rol bij herstel. De gedragsverandering die hiervoor nodig is, blijkt voor veel mensen een flinke uitdaging. Hoe begeleid je iemand naar een gezonde(re) leefstijl?

De laatste jaren neemt in de media de bezorgdheid over de mentale gezondheid onder jongeren toe. Steeds meer jongeren maken gebruik van hulpverlening. Hoe komt het dat zij zo veel mentale druk ervaren? En hoe gaan we als samenleving om met jongeren in een kwetsbare positie? Levi van Dam zoekt als bijzonder hoogleraar Veerkrachtig Opgroeien naar een antwoord op hoe je jongeren met mentale problemen het beste kunt helpen. Volgens Van Dam blijkt uit epidemiologisch onderzoek dat jongeren niet meer psychische problemen hebben dan 30 jaar geleden.

Eén aanpak van jeugdcriminaliteit is er niet. Het is daarom belangrijk om als politieagent/organisatie te kijken naar de juiste aanpak.

Uit een enquête van onderzoekscollectief Spit komt naar voren dat meerdere zorginstellingen weigeren complexe patiënten met ingrijpende verstandelijke beperkingen op te nemen omdat de zorgkosten voor deze groep hoog zijn. De tarieven die zorginstellingen ervoor betaald krijgen zijn al jaren niet toereikend, waardoor zorginstellingen terughoudend zijn om nieuwe mensen op te nemen, aldus de resultaten van de enquête die Spit onder cliëntondersteuners hield.

In Nederland leven we samen met mensen uit steeds meer verschillende landen. Dat maakt onze samenleving levendig en divers. Als professional binnen het Sociale werkveld stelt het je echter soms ook voor dilemma’s. Je maakt elke dag op je werk veel mee. De werkzaamheden zijn divers en je komt in aanraking met veel verschillende jongeren. Die allemaal hun eigen verhaal hebben. Verhalen over vroeger, maar ook verhalen over dingen die in het nu gebeuren.