Vakblad voor sociaal professionals
en het sociaal domein

Detentie kan en moet meer zijn dan opsluiting alleen. Waar het systeem traditioneel sterk gericht is op vergelding en beveiliging, groeit het besef dat duurzame veiligheid vraagt om herstel, ontwikkeling en een goede terugkeer in de samenleving. Wie recidive wil terugdringen, moet verder kijken dan opsluiting en investeren in de ondersteuning en kansen die mensen nodig hebben om hun leven een nieuwe richting te geven. Dit betekent dat we aandacht moeten hebben voor werkzame elementen die daadwerkelijk bijdragen aan gedragsverandering.

‘Jongen (13) gedumpt op een vakantiepark zonder begeleiding!’, tetterde een krantenkop onlangs. Het artikel beschrijft het geval van een jongen met gedragsproblemen die door jeugdbeschermers in zijn uppie in een vakantiehuisje werd gestationeerd. In Groningen. Schande! Zijn mensenrechten geschonden! Crimineel gewoon! Zo, daarmee is meteen de link gelegd met het thema van dit nummer.

Nederland kende een lange periode van oplopende criminaliteitscijfers, gevolgd door een van de meest opvallende dalingen in West-Europa. Wie vandaag in Nederland woont, leeft statistisch gezien veiliger dan in de jaren negentig. Maar de aard van criminaliteit verandert: vermogensmisdrijven dalen terwijl drugsgerelateerd geweld en ondermijning structurele problemen vormen.

In de overige* forensische zorg verblijven veel cliënten in het kader van een voorwaardelijk strafdeel of een voorwaardelijke invrijheidstelling (VI). Zij worden geplaatst vanuit het gevangeniswezen en door de reclassering. In uiteenlopende woonvormen worden zij ondersteund bij hun re-integratie in de samenleving.

Als je met jongeren praat over hun tijd in een justitiële jeugdinrichting, hoor je vaak dezelfde woorden: stilstand, wachten, tijd uitzitten. Het recidivecijfer onder jongeren in Nederland liegt er niet om: detentie draagt nog te vaak onvoldoende bij aan het afzweren van criminaliteit. Hoe kun je de tijd in detentie zinvoller benutten?

Ze lopen nog met een rugzak om hun schouders, maar dragen al het gewicht van een systeem dat ze te vaak heeft laten vallen. Tieners die vapen op straat, foto’s liken van enkelbanden, door een criminele organisatie worden misbruikt om klusjes te doen én hun eerste contact met justitie ruiken als avontuur. Totdat professionals in Arnhem-Oost besluiten dat het anders kan.

Oftewel hoe muziek — zowel als kunstvorm als praktijk — ervaringen van gevangenschap verbeeldt én kan bijdragen aan het proces van desistance (het stoppen met criminaliteit).

Dit artikel is geschreven door Judith den Besten. Als medewerker Marketing en Communicatie bij Gevangenenzorg Nederland vertelt ze over hoe gedetineerden en hun families worden ondersteund bij herstel, persoonlijke groei en een succesvolle terugkeer naar de samenleving.

Wanneer mensen in andere landen horen hoe gevangenissen in Scandinavië zijn ingericht, reageren zij vaak met ongeloof. Gevangenen die zelf koken, muziek opnemen in een volwaardige studio, dagelijks de stad in mogen voor werk of opleiding, of leven in een open inrichting zonder sloten en hekken — het lijkt eerder op een film dan op werkelijkheid. Toch is dit geen utopie. Het is de alledaagse praktijk in het strafrecht van Denemarken, Zweden, Noorwegen en Finland.

De maximale tijdelijke gevangenisstraf voor moord werd in 2006 verhoogd van twintig naar dertig jaar. Met de inwerkingtreding van de Wet Straffen en Beschermen in 2021 moeten langgestrafte gedetineerden een groter deel van hun straf feitelijk uitzitten — vervroegde voorwaardelijke invrijheidsstelling is nog slechts mogelijk tot maximaal twee jaar vóór het einde van de straf, waar dat eerder na twee derde van de straf kon. En in 2023 werd de maximale straf voor doodslag verhoogd van vijftien naar vijfentwintigjaar.

Nadat hij een paar biertjes had gedronken voelde hij zich stukken beter. Een baantje zoeken, maar waar? Hij liep met zijn weekendtas in de hand langs een paar uitzendbureaus en keek wat er in de aanbieding was. Pompbediende, medewerker productie, wat hij zag leek hem niet bij zijn niveau te passen. Callcenter medewerker misschien? Maar wat was zijn niveau eigenlijk? Vwo-er, mislukte student, ex-gedetineerde. Vier weken onvoorwaardelijk had hij uitgezeten, wat hij een ongehoord zware straf vond voor wat hij had gedaan. Nou ja, wat wist hij er ook van? Sinds zijn eindexamen vwo was hij niet veel opgeschoten met zijn leven.

Het Rots en Water-programma wordt steeds vaker ingezet, niet alleen op scholen maar ook in de jeugdzorg en preventietrajecten. Onderzoeken *(onder andere uitgevoerd door de Universiteit van Utrecht* zie www.rotsenwater.nl) tonen aan dat de training onder andere de zelfbeheersing en het zelfvertrouwen significant vergroot. In de context van criminaliteit helpt het jongeren om de cruciale 'stopmomenten' te herkennen voordat een situatie escaleert en de weg terug te vinden naar de maatschappij.

Detentie heeft alleen betekenis als het meer is dan straf. Niet als eindpunt, maar als een tussenstation met perspectief. Vanuit zijn eigen levenservaring en professionele praktijk pleit Toon Walravens voor een benadering waarin niet alleen het delict telt, maar vooral de mens daarachter. Zijn visie is helder: echte verandering begint bij ontmoeten, observeren, ordenen, ondersteunen, omgaan en ontwikkelen.

Veel (ex-)gedetineerde personen kampen met schulden die grote invloed op hun leven hebben. Deze schulden belemmeren effectieve begeleiding en daarmee re-integratie. In deze bijdrage wordt ingegaan op schuldenaanpak tijdens detentie als kantelpunt in het re-integratieproces en daarmee als belangrijke sleutel voor zinvolle detentie.

In het debat over jonge aanwas hebben we de neiging om te doen alsof er een gereedschapskist bestaat waar we alleen nog maar het juiste instrument uit hoeven te pakken. Maar wie iets langer kijkt, ziet dat die gereedschapskist verrassend leeg is. Of beter: slecht gevuld met bewijs. We weten minder dan we denken. En toch handelen we alsof we het zeker weten. Dat is geen pleidooi voor stilstand; integendeel. We weten namelijk wél iets. Niet alles, maar genoeg om richting te geven. De kern is eigenlijk pijnlijk eenvoudig: jeugdcriminaliteit ontstaat niet uit het niets. Het is vrijwel altijd een optelsom van kwetsbaarheid, verleiding en gelegenheid. Geen school, schulden, verkeerde vrienden, behoefte aan status. En tegelijk het ontbreken van structuur, perspectief en iemand die je ziet.

Waarom de relatie tussen vader en kind geen bijzaak is, maar een noodzakelijke voorwaarde.
Detentie gaat zelden alleen over de persoon die vastzit. Jaarlijks verblijven duizenden vaders in Nederlandse gevangenissen, terwijl buiten de muren naar schatting minstens twaalfduizend minderjarige kinderen achterblijven (Verhagen-Braspennincx et al., 2024). Toch blijven in beleid en praktijk deze kinderen en hun relatie met hun vader opvallend vaak buiten beeld. Detentie raakt niet alleen vrijheid, maar ontregelt ook relaties, identiteit en ouderschap. Juist daarom is de vader-kindrelatie geen randverschijnsel van detentie, maar een kernvraag wanneer we serieus werk willen maken van zinvolle detentie.

De wettelijke basis daarvoor is stevig: de Corrections and Conditional Release Act omschrijft het doel van het federale gevangeniswezen als ’bijdragen aan de instandhouding van een rechtvaardige, vreedzame en veilige samenleving’ door actief gedetineerden te begeleiden bij hun terugkeer als wetsgetrouwe burgers. De Correctional Service of Canada (CSC), verantwoordelijk voor alle federale gedetineerden met een straf van twee of meer jaar, heeft een uitgebreid arsenaal aan programma's en diensten ontwikkeld: onderwijs, beroepsopleidingen, behandelprogramma's voor verslaving en agressie, re-integratietrajecten en culturele programma's voor inheemse gedetineerden.

Zinvolle detentie gaat niet over grote systeemveranderingen, maar over dagelijkse keuzes. Over hoe professionals omgaan met mensen, hoe leiders ruimte geven en hoe organisaties hun bedoeling levend houden. Want juist als niets fout mag gaan, is het van belang te blijven leren, bewegen en doen wat de bedoeling is.

Wanneer jongeren ‘in de fout’ gaan, reageert de maatschappij vaak met een roep om strengere beveiliging en vergelding om de samenleving veiliger te maken. Maar wie echt wilt bijdragen aan een veiliger samenleving en recidive wil voorkomen, moet verder kijken dan dat en jongeren kansen bieden zich positief te ontwikkelen.

Dit artikel beschrijft beknopt de werkwijze van HvHT en de resultaten van het uitgevoerde onderzoek door Hogeschool Rotterdam lectoraat Vakmanschap Forensische Zorg naar de mate waarin gedetineerden binnen HvHT worden voorbereid op hun re-integratie. Ook komt deelnemer Peter aan het woord, hij vertelt over zijn ervaringen en wat HvHT voor hem heeft betekend.

De cijfers zijn al jaren bekend, maar de oplossing blijft achter. In Nederland komt bijna de helft van de ex-gedetineerden binnen twee jaar opnieuw in aanraking met justitie. Bij mensen met een licht verstandelijke beperking (lvb) ligt dit percentage nog hoger. De vraag is dan ook niet óf het anders moet, maar hoe. De praktijk laat zien dat een cruciale factor vaak ontbreekt: begeleiding die aansluit bij de leefwereld van deze doelgroep.

Wordt er wel echt geluisterd naar het kind in de knel? Nemen we de stem van het kind dat zich in een lastig pakket bevindt werkelijk serieus? En begrijpen we waar het kind mee zit? Enerzijds is er de afgelopen jaren onder professionals meer oog gekomen voor de inbreng van het kind – bij kinder- en familierechters, in de palliatieve zorg, en in technieken om met kinderen te praten over scheiding, mishandeling of trauma.

In november 2026 verschijnt een themanummer van SoziO over mannen, gender en geweld. Aanleiding is het jaarcongres MANNEN – Waarom zwijgen over geweld geen optie is, met als hoofdspreker de Amerikaanse auteur en activist Jackson Katz. Rond het congres verschijnt ook de Nederlandse vertaling van zijn boek. Maar belangrijker dan deze aanleiding is de maatschappelijke vraag die centraal staat: Hoe kunnen sociaal professionals samen met jongens en mannen bijdragen aan het voorkomen van geweld en het versterken van veiligheid, gelijkwaardigheid en verantwoordelijkheid?

Werken in het (forensisch) sociaal domein is betekenisvol en interessant. Veel professionals kiezen dan ook bewust voor dit vak. Tegelijkertijd kan het werk soms (te) veel van professionals vragen, waardoor hun mentale veerkracht onder druk komt te staan. In dit webinar gaan we in op wat mentale veerkracht in gedwongen kader (en/of zij die werken met cliënten met agressief of anti-sociaal gedrag) precies inhoudt, welke factoren hierop van invloed zijn en hoe je hier als professional, team en organisatie bewust mee om kunt gaan.

Een kind moet uit huis worden geplaatst als zijn ontwikkeling ernstig wordt bedreigd en de gegeven ondersteuning aan het gezin onvoldoende verbetering heeft kunnen bewerkstelligen in de manier waarop de ouder zijn kind zorg en aandacht gaf. Om in die situatie effectief beleid te kunnen voeren, is een kinderbeschermingsmaatregel noodzakelijk: de kinderrechter spreekt een ondertoezichtstelling uit met daarbij een machtiging tot uithuis- en pleeggezinplaatsing. Van belang is dat kind, ouder en pleegouder niet lang in onzekerheid gelaten worden over de vraag bij wie het kind zal opgroeien.

Iedereen krijgt vroeg of laat te maken met verlies. Terwijl verlies iedereen raakt, leren we nauwelijks hoe we met rouw van anderen kunnen omgaan. Uit ongemak vermijden we het gesprek, zeggen we goedbedoelde clichés of trekken we ons terug. Juist daardoor kunnen mensen zich in een van de moeilijkste periodes van hun leven extra alleen voelen.

Geweld wordt niet alleen gepleegd. Het wordt ook mogelijk gemaakt door wat mannen om zich heen laten gebeuren en niet benoemen. Onlangs verscheen in De Volkskrant een indringend interview met Jackson Katz, hoofdspreker van het 13e Jaarcongres Huiselijk Geweld. Zijn boodschap is helder: geweld tegen vrouwen is niet alleen een vrouwenprobleem, maar een maatschappelijk vraagstuk waarin mannen een cruciale verantwoordelijkheid dragen

Elke acht dagen wordt in Nederland een vrouw vermoord door een (ex-)partner of bekende. Toch wordt dit geweld juridisch nog vaak gezien als ‘gewone’ doodslag. Daar moet verandering in komen. Een nieuwe initiatiefwet wil dat rechters nadrukkelijk kijken naar patronen van stalking, bedreiging en geweld voorafgaand aan de moord, signalen die nu te vaak worden gemist.

Wat betekent het om man te zijn? Die vraag staat centraal in recente tentoonstellingen én maatschappelijke discussies. Musea nodigen bezoekers uit om stil te staan bij mannelijkheid als iets dat niet vastligt, maar voortdurend verandert en ter discussie staat. Deze vraag is niet alleen cultureel relevant. Ze raakt direct aan een urgent maatschappelijk thema: huiselijk geweld.

Ga jij regelmatig op bezoek bij de pleeggezinnen? Vraag jij weleens hoe het kwartiertje was voordat jij kwam? Of hoe het was toen je weer wegging? Dit zijn vragen die veel inzicht kunnen geven. Bij veel pleegkinderen is het namelijk zo dat een bezoek veel op kan roepen. Ook al lijkt er niks spannends aan. Als het huis opgeruimd is en je gezellig thee drinkt en zelfs nog gebakken cake krijgt, is het ook niet raar als bovenstaande vragen niet eens in je opkomen. Je hebt zelf ervaren hoe ontspannen er gekletst werd, dus waarom zou je?

Loopt jouw zorgorganisatie vast door hoge werkdruk, complexe situaties of personeelstekort in de zorg? Incidenten op de werkvloer nemen toe, collega's vertrekken, vacatures blijven onvervuld en wie overblijft probeert met solo-acties te redden wat er te redden valt. Structuur ontbreekt en het werkplezier neemt af. Dat heeft grote gevolgen voor zorgprofessionals en cliënten.

Overheidsinstanties en hun (lokale) professionals komen steeds vaker in aanraking met mensen die zichzelf soeverein verklaren. Onderzoekers van het Centre of Expertise Veiligheid & Veerkracht van Avans Hogeschool onderzochten in opdracht van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties de ervaringen en aanbevelingen van deze lokale professionals in die contacten. In vakblad Sozio doen zij verslag van dit onderzoek. Een belangrijke les die volgt uit de verkenning is dat het cruciaal is om op individueel vlak weer goed professioneel contact te krijgen met mensen die zich soeverein verklaren.

Alie Weerman is al jarenlang voorvechter van de erkenning van ervaringskennis en actief in het opleiden van mensen tot ervaringsdeskundige. Dat kunnen (aankomend) professionals zijn, die leren hun eigen ervaringen op het gebied van bijvoorbeeld verslaving in te zetten in hun professionele werk, of mensen die, vanuit hun eigen ervaringen met ontwrichting, worden opgeleid tot ervaringsdeskundige als een apart beroep. In 2016 promoveerde ze cum laude aan de Vrije Universiteit in Amsterdam op haar onderzoek naar ervaringsdeskundige zorg- en dienstverleners. Ervaringskennis is volgens haar een waardevolle kennisbron, naast professionele kennis en wetenschappelijke kennis.

Waar de ggz vol van is, daar stroomt de huisartspraktijk van over. Uit een artikel van dagblad Trouw blijkt dat huisartsen veel tijd kwijt zijn aan patiënten die eigenlijk psychische hulp nodig hebben. Een Utrechtse praktijk hield een week lang op verzoek van Trouw bij waar het vastloopt.

Uit een enquête van onderzoekscollectief Spit komt naar voren dat meerdere zorginstellingen weigeren complexe patiënten met ingrijpende verstandelijke beperkingen op te nemen omdat de zorgkosten voor deze groep hoog zijn. De tarieven die zorginstellingen ervoor betaald krijgen zijn al jaren niet toereikend, waardoor zorginstellingen terughoudend zijn om nieuwe mensen op te nemen, aldus de resultaten van de enquête die Spit onder cliëntondersteuners hield.

Recent is een overkoepelend onderzoek door de Toezicht Sociaal Domein samen met de Inspectie Justitie en Veiligheid en de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd uitgevoerd over de zorg en ondersteuning aan mensen met verward of onbegrepen gedrag. Hulpverleners en andere betrokkenen ervaren verschillende problemen in de zorg en ondersteuning aan mensen met verward of onbegrepen gedrag wanneer de veiligheid in het geding is. Het rapport bevat een belangrijke oproep aan de landelijke overheid om deze problemen te doorbreken.